اعسار مهریه یکی از مهمترین و پرکاربردترین مفاهیم حقوقی در دعاوی خانواده بهویژه در پروندههای مطالبه مهریه است. بسیاری از مردان پس از آنکه با حکم قطعی دادگاه مبنی بر پرداخت مهریه مواجه میشوند، با این نگرانی جدی روبهرو هستند که در صورت ناتوانی مالی چه سرنوشتی در انتظارشان خواهد بود. دقیقاً در همین نقطه است که این سؤال پرتکرار مطرح میشود: اعسار مهریه چیست و چگونه میتوان مهریه را قسطبندی کرد؟
در واقع اعسار مهریه راهکاری قانونی است که قانونگذار برای حمایت از افرادی پیشبینی کرده که توانایی پرداخت یکجای مهریه را ندارند، اما قصد فرار از دین نیز ندارند. این مقاله بهصورت جامع و بر اساس آخرین قوانین، از جمله قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی و قانون حمایت از خانواده، تمام ابعاد اعسار مهریه، شرایط، مراحل، مدارک، آثار حقوقی و نکات کلیدی آن را به زبان ساده و کاربردی بررسی میکند.
اعسار مهریه چیست؟ تعریف ساده و حقوقی برای عموم مردم
اعسار مهریه در اصطلاح حقوقی به وضعیتی گفته میشود که مرد (زوج) به دلیل نداشتن مال یا درآمد کافی، قادر به پرداخت یکجای مهریه تعیینشده در حکم دادگاه نیست. زمانی که زن (زوجه) مهریه خود را از طریق دادگاه یا اجرای ثبت مطالبه میکند و رأی قطعی مبنی بر محکومیت زوج به پرداخت مهریه صادر میشود، مرد این حق را دارد که با طرح دادخواست اعسار از پرداخت مهریه اعلام کند که توان پرداخت دفعی (یکجا) این بدهی را ندارد.
نکته بسیار مهمی که بسیاری از افراد به اشتباه درک میکنند این است که اعسار به معنای بخشیده شدن مهریه یا حذف بدهی نیست. بلکه هدف اصلی از اعسار، تعدیل شیوه پرداخت مهریه و تبدیل آن از پرداخت یکجای سنگین به پرداخت قسطی و متناسب با توان مالی واقعی زوج است. بنابراین، اعسار یک ابزار قانونی برای ایجاد تعادل میان حق زوجه و توان واقعی زوج محسوب میشود.
مبنای قانونی اعسار مهریه در قوانین ایران
اعسار مهریه پشتوانه قانونی محکم و مشخصی دارد و صرفاً یک ادعای شفاهی یا توافقی نیست. مهمترین قوانین مرتبط با اعسار مهریه عبارتاند از:
قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی
این قانون، مرجع اصلی رسیدگی به دعاوی اعسار است و به صراحت بیان میکند هر شخصی که به دلیل عدم دسترسی به مال یا دارایی کافی قادر به پرداخت بدهی خود نباشد، میتواند دعوای اعسار مطرح کند. مهریه نیز بهعنوان یک دین مالی مشمول این قانون است.
قانون حمایت از خانواده
بر اساس این قانون، زوج میتواند همزمان با رسیدگی به دعوای مطالبه مهریه، دادخواست اعسار یا تقسیط مهریه را مطرح کند. این موضوع یک تحول مهم حقوقی محسوب میشود، زیرا در گذشته مرد باید منتظر صدور حکم قطعی مهریه میماند و سپس برای اعسار اقدام میکرد.
نکته حقوقی مهم:
دادگاهها به اعسار بهعنوان ابزاری برای فرار از دین نگاه نمیکنند، بلکه هدف آن جلوگیری از فشار غیرمنطقی، زندان و فروپاشی بیشتر خانواده است.
چه کسی باید اعسار مهریه را اثبات کند؟ بار اثبات با کیست؟
در دعوای اعسار مهریه، مسئولیت اثبات ناتوانی مالی کاملاً بر عهده زوج است. به عبارت سادهتر، مرد باید دادگاه را قانع کند که واقعاً توانایی پرداخت یکجای مهریه را ندارد. صرف ادعای شفاهی یا بیان مشکلات مالی بدون دلیل و مدرک، هیچ ارزشی در دادگاه ندارد.
دادگاه با دقت زیادی وضعیت مالی زوج را بررسی میکند و کوچکترین تناقض یا پنهانکاری میتواند باعث رد دادخواست اعسار شود. به همین دلیل، آگاهی از مدارک و شرایط اثبات اعسار اهمیت بسیار زیادی دارد.
مدارک و شرایط اثبات اعسار مهریه بهصورت عملی
برای اثبات اعسار مهریه، این مدارک و شرایط لازم است:
۱. استشهادیه و شهادت شهود؛ ستون اصلی اعسار
مهمترین و تأثیرگذارترین دلیل در دعوای اعسار مهریه، شهادت شهود است. زوج باید یک استشهادیه کتبی تنظیم کند و حداقل دو شاهد مرد را معرفی نماید که از وضعیت مالی، شغلی و زندگی او اطلاع دقیق دارند. این شهود باید در جلسه دادگاه حاضر شوند و به سؤالات قاضی درباره درآمد، داراییها و سبک زندگی زوج پاسخ دهند.
دادگاه به شهادت افرادی که شناخت سطحی یا صوری دارند، توجهی نمیکند؛ بنابراین انتخاب شاهد آگاه و معتبر، نقش تعیینکنندهای در موفقیت پرونده دارد.
۲. ارائه لیست کامل اموال و داراییها (صورتاموال)
زوج موظف است فهرست کاملی از تمام اموال منقول و غیرمنقول خود را در دادخواست اعسار اعلام کند. این لیست شامل ملک، خودرو، حسابهای بانکی، سهام، سپردهها، مغازه، وسایل ارزشمند و حتی مطالبات مالی میشود. همچنین باید تمام بدهیها و تعهدات مالی خود را نیز ذکر کند.
پنهان کردن حتی یک مال کوچک میتواند باعث رد اعسار و حتی پیگرد قانونی به دلیل ارائه اطلاعات خلاف واقع شود.
بیشتر بخوانید: زن از چه اموالی نمی تواند مهریه اش را بردارد
۳. مدارک شغلی و درآمدی؛ تعیینکننده میزان اقساط
مدارکی مانند فیش حقوقی، قرارداد کار، گواهی اشتغال، اظهارنامه مالیاتی یا هر سندی که میزان درآمد ماهانه زوج را مشخص کند، نقش مهمی در تعیین پیشقسط و اقساط مهریه دارد. دادگاه با بررسی این مدارک تشخیص میدهد که زوج چه میزان توان پرداخت ماهانه دارد و اقساط را بر همان اساس تعیین میکند.
دادگاه چگونه به دعوای اعسار مهریه رسیدگی میکند؟
پس از بررسی کامل مدارک، شهادت شهود و دفاعیات زوجه، دادگاه رأی خود را صادر میکند. اگر اعسار پذیرفته شود، رأی معمولاً شامل دو بخش مهم است:
تعیین پیشقسط مهریه
دادگاه مبلغی را بهعنوان پیشقسط تعیین میکند که زوج باید آن را بهصورت یکجا پرداخت کند. میزان این پیشقسط به وضعیت مالی، شغل، داراییها و شرایط زندگی زوج بستگی دارد و رقم ثابتی ندارد.
تقسیط مهریه در اقساط بلندمدت
پس از پرداخت پیشقسط، باقیمانده مهریه بهصورت اقساط ماهانه یا دورهای تعیین میشود. در برخی پروندهها، اقساط ممکن است چندین سال و حتی بیش از یک دهه ادامه داشته باشد. معیار اصلی دادگاه در این مرحله، توان واقعی پرداخت زوج است، نه صرفاً مبلغ مهریه.
اگر اقساط مهریه پرداخت نشود چه میشود؟
حکم اعسار مهریه مشروط است. یعنی اگر زوج دو یا چند قسط متوالی را پرداخت نکند، زوجه میتواند مجدداً درخواست جلب و اعمال ضمانت اجرا کند. در این حالت، حمایت دادگاه از زوج از بین میرود و امکان بازداشت دوباره وجود خواهد داشت.
اعسار مهریه، زندان و ممنوعالخروجی؛ واقعیت چیست؟
یکی از دغدغههای اصلی مردان این است که آیا با اعسار مهریه زندانی میشوند یا نه. طبق قوانین فعلی، اگر زوج همزمان با مطالبه مهریه، دادخواست اعسار ارائه دهد، تا زمان صدور رأی قطعی اعسار، حکم جلب صادر نمیشود. همچنین پس از پذیرش اعسار و پرداخت منظم اقساط، امکان بازداشت وجود ندارد.
اما باید توجه داشت که ممنوعیت خروج از کشور ممکن است همچنان باقی بماند تا زمانی که مهریه بهطور کامل تسویه شود.
مستثنیات دین در پرونده اعسار مهریه
در توقیف اموال بابت مهریه، برخی اموال تحت عنوان مستثنیات دین قابل توقیف نیستند. این اموال شامل مسکن متعارف، اثاثیه ضروری زندگی، ابزار کار، ودیعه اجاره، حقوق بازنشستگی و وسایل مورد نیاز امرار معاش است. این اموال در بررسی اعسار از محاسبه خارج میشوند.
جمعبندی نهایی برای مخاطبان آراه وکیل
اعسار مهریه یک راهکار قانونی، منطقی و ضروری برای مردانی است که واقعاً توان پرداخت یکجای مهریه را ندارند. این فرآیند نهتنها مانع زندان و فشار غیرمنصفانه میشود، بلکه امکان پرداخت منظم و انسانی مهریه را فراهم میکند. موفقیت در دعوای اعسار مهریه نیازمند شفافیت کامل، مدارک معتبر، شهادت شهود آگاه و اقدام بهموقع است.
اگر با مطالبه مهریه مواجه شدهاید، بهترین اقدام این است که بدون تأخیر و همزمان با دعوای زوجه، دادخواست اعسار از پرداخت مهریه را مطرح کنید تا از حقوق قانونی خود بهدرستی بهرهمند شوید. برای این کار میتوانید از بهترین وکیل طلاق در تهران، مهسا حاجی علی محمدی، کمک بگیرید.
